| Okres / punkt zwrotny | Dominujący model ustrojowy | Zaburzenia /(przyczyny*) | Wpływ na ustrój | Skutek długofalowy |
|---|---|---|---|---|
| XVI w. – do poł. wieku | Łaciński ustrój dojrzały (prawo ponad władzą, wolność sumienia, sejm realny) | Wysoka zdolność samoorganizacji państwa | ||
| Druga poł. XVI w. | Ustrój formalnie łaciński, pojawia się napięcie centralizacyjne | Wejście jezuitów do elit dworskich (Piotr Skarga – kaznodzieja królewski) wzmocnienie europejskiego trendu monarchicznego Kontrreformacja w natarciu | Religia coraz częściej bywa używana do legitymizacji silniejszej władzy | Zmiana języka politycznego: wolność → „rozpasanie” |
| Rokosz Zebrzydowskiego (1606–1609) |
Konflikt: sejm i prawo ↔ dwór i centralizacja |
Poglądy ks. Piotra Skargi Zapisane w kazaniach, a mające wpływ na króla (kaznodzieja króla) Dziedzictwo poglądów (kazań) Piotra Skargi (1597): bizantyjski model władzy uzyskał ideowe prawo do zaistnienia w Rzeczpospolitej, a rokosz Zebrzydowskiego był reakcją obronną przeciw temu roszczeniu. |
Wzmacnianie tezy: silna władza = warunek ładu moralnego | Pierwsze pęknięcie łacińskiej równowagi |
| Poł. XVII w. | Ustrój osłabiony wojną, podatny na „ratowanie państwa siłą” | Jezuicka wizja państwa jako narzędzia moralnej jedności | Centralizacja przedstawiana jako obowiązek religijny | Utożsamienie porządku z przymusem |
| Rokosz Lubomirskiego (1665–1666) |
Ostatnia próba obrony ustroju mieszanego |
koncepcja vivente rege
* w sensie Konecznego przesuwało ustrój od łacińskiego (prawo ponad władzą) ku bizantyjskiemu (władza ponad prawem). |
Religia usprawiedliwia przekroczenie prawa | Złamanie autorytetu ustroju |
| Sejm Niemy (1717) | Ustrój formalny bez samodzielności | Mentalność „porządku narzuconego” | Akceptacja ładu gwarantowanego siłą | Koniec suwerenności ustrojowej |
| Wettinowie (Sasowie) | Bizantynizm rozkładowy (państwo bez etyki obywatelskiej) | Religia dworska, bez funkcji ustrojowej | Brak już korekty – proces domknięty | Administracja rozpadu państwa |