| Kategoria | Cywilizacja łacińska | Cywilizacja bizantyjska | Cywilizacja turańska |
|---|---|---|---|
| Stosunek państwa do Kościoła | Tradycyjna autonomia Kościoła; państwo nie ingeruje w dogmaty (I RP). | Regulacje państwowe, rejestry, formalizacja, pruska tradycja administracji zaborów. | Władca jako najwyższy zwierzchnik religijny (model moskiewski); nacisk na podporządkowanie. |
| Źródło prawa | Prawo odkrywane, oparte na etyce i zasadach uniwersalnych (Statuty, Konstytucja 3 Maja). | Prawo stanowione i hierarchiczne; dominacja formalizmu i wykładni urzędniczej. | Prawo jako wola władcy; samowładztwo; „prawo silniejszego” w praktyce. |
| Ustrój i państwo | Zasada pomocniczości; ograniczona rola państwa; obywatel podmiotem. | Etatyzm; scentralizowana administracja pochodzenia pruskiego; jednolitość struktur. | Państwo jako siła militarno-policyjna; celem jest ekspansja i posłuszeństwo. |
| Samorządność | Szeroka tradycja sejmików, samorządów miejskich, wolności lokalnych. | Silny centralizm (zabory, II RP sanacyjna, PRL, część III RP). | Brak samorządności – decyzje narzucane odgórnie. |
| Szkoła i wychowanie | Rola rodziny, pluralizm wychowawczy; szkoła pomocnicza, nie totalna. | Jednolite szkolnictwo państwowe; scentralizowane programy; obowiązek jako narzędzie państwa. | Wychowanie do posłuszeństwa; brak autonomii nauki; ideologizacja. |
| Własność prywatna | Silnie chroniona; fundament moralny i prawny. | Własność jako funkcja administracyjna – podatki, regulacje, koncesje, ewidencje. | Władza może odebrać własność arbitralnie; grabież jako narzędzie polityki. |
| Wojsko i bezpieczeństwo | Obywatelski model obrony (pospolite ruszenie, odpowiedzialność moralna). | Armia jako aparat państwowy; pruska dyscyplina i centralna hierarchia. | Wojskowość jako siła łupu, ekspansji, strachu; kultura stepowa. |
| Mentalność społeczna | Wolność, odpowiedzialność osobista, prawość, etyka nad mechanizmem. | Formalizm, „papiery ważniejsze od czynu”, legalizm proceduralny. | Pragmatyzm siły, lojalność wobec wodza, brak trwałych instytucji. |
| Polska – dominujące elementy dziś | Kultura społeczna, etyka, katolicyzm, wrażliwość moralna, idea dobra wspólnego. | Najsilniejsza warstwa w realnym funkcjonowaniu państwa: administracja, edukacja, prawo. | Występuje szczątkowo: styl polityczny, przyzwolenie na siłowe metody, resztki wpływów wschodnich. |