| Kategoria | Cywilizacja łacińska | Cywilizacja bizantyjska | Niemcy (wg Konecznego) | Współczesna Europa Zachodnia |
|---|---|---|---|---|
| Stosunek państwa do Kościoła | Rozdział i autonomia Kościoła; państwo nie jest właścicielem religii. | Kościoły podporządkowane państwu, religia traktowana jako część aparatu władzy. |
Model bizantyjski: Cuius regio, eius religio, kościoły państwowe, Kulturkampf przeciw Kościołowi katolickiemu. |
Coraz silniejsze elementy bizantyjskie: regulacja Kościołów, ingerencja państwa w sprawy religijne. |
| Źródło prawa | Prawo odkrywane (ius), podporządkowane etyce; istnieją zasady wyższe niż ustawa. | Prawo tworzone przez państwo (Gesetz); moralność podporządkowana interesowi państwa. |
Legalizm państwowy: prawo jako wytwór władzy, nie jako odbicie porządku moralnego. |
Dominacja pozytywizmu prawnego; prawo stanowione kształtuje moralność publiczną. |
| Pozycja jednostki | Jednostka i jej godność stoją wyżej niż państwo; prawa naturalne. | Jednostka podporządkowana państwu; ważniejsza jest lojalność wobec systemu. | Pruski etatyzm i militaryzm – obywatel jako funkcja państwa. | Silny etatyzm; rozbudowane państwo opiekuńczo-kontrolne. |
| Rola rodziny | Rodzina podstawową komórką cywilizacji; państwo pełni funkcję pomocniczą. | Państwo przejmuje wychowanie i kształtowanie postaw; rodzina schodzi na drugi plan. | Model wychowania silnie sterowany przez państwo (szkoła, służba wojskowa). | Coraz większa rola instytucji (szkoła, przedszkole, system opieki) kosztem rodziny. |
| Szkoła | Pluralizm szkół; szkoła ma wspierać rodzinę, nie ją zastępować. | Jednolite, państwowe szkolnictwo obowiązkowe jako narzędzie formowania „obywatela”. |
Wzorzec pruski: scentralizowana szkoła państwowa, dyscyplina, jednolity program. |
W praktyce dominuje model prusko-bizantyjski, nawet przy łacińskiej retoryce praw człowieka. |
| Etyka a prawo | Etyka stoi ponad prawem; ustawa powinna być zgodna z normą moralną. | Prawo ponad etyką; „moralne” jest to, co legalne i przydatne państwu. | Prawo państwowe jako główne kryterium; słabszy nacisk na niezależny sąd sumienia. | Coraz silniejszy trend: redefinicja moralności przez prawo i orzecznictwo. |
| Samorządność | Silne samorządy lokalne, korporacje, uniwersytety – wiele ośrodków władzy społecznej. | Centralizacja; decyzje podejmowane na szczycie i schodzące w dół. | Państwo pruskie jako przykład skrajnego centralizmu administracyjnego. | Rozbudowane struktury centralne, standardyzacja procedur i programów. |
| Struktura społeczna | Równoległe, częściowo autonomiczne instytucje (Kościół, cechy, uniwersytety). | Monopole państwowe, jednolite hierarchie, organizacja „odgórna”. | Dominacja aparatu administracyjnego i wojskowego. | W wielu dziedzinach przewaga struktur jednolitych i regulowanych centralnie. |
| Własność prywatna | Silnie chroniona jako prawo osobiste; ograniczenia wyjątkowe. | Własność postrzegana jako funkcja systemu; podatna na ingerencję państwa. | Rozbudowane regulacje, koncesje, kontrola nad sposobem korzystania z własności. | Wysoki poziom regulacji, podatków i nadzoru nad obrotem mieniem. |
| Misja państwa | Państwo ma służyć osobie i dobru wspólnemu; zasięg kompetencji ograniczony. | Państwo jako cel sam w sobie; obywatel istnieje „dla” państwa. |
Bizantyjsko-pruski ideał: silne, samoistne państwo, roszczące sobie prawo do kształtowania wszystkich dziedzin życia. |
Tendencja do rozszerzania kompetencji państwa i struktur ponadpaństwowych kosztem łacińskiej zasady pomocniczości. |